१. जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप र प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको रहस्य

नासाको जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) ले महाविस्फोट (Big Bang) भएको केही करोड वर्षपछिका यस्ता अति-विशाल र चम्किला ग्यालेक्सीहरू (जस्तै JADES-GS-z14-0) पत्ता लगाएको छ, जसले खगोलशास्त्रीहरूलाई स्तब्ध बनाएको छ। परम्परागत खगोलशास्त्रको सिद्धान्त अनुसार ब्रह्माण्डको त्यो प्रारम्भिक अवस्थामा तारा र ग्यालेक्सीहरू बन्न धेरै लामो समय लाग्नुपर्ने थियो। तर आधुनिक स्पेक्ट्रोस्कोपी प्रविधिको मद्दतले अध्ययन गर्दा ती ग्यालेक्सीहरूमा अर्बौँ ताराहरू बनिसकेको पाइएको छ, जसले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र विकासक्रम सम्बन्धी पुराना वैज्ञानिक मान्यताहरूलाई नै पुनर्लेखन गर्न बाध्य पारेको छ।

२. एआईद्वारा जैविक विज्ञानमा क्रान्ति (AlphaFold 3)

डिपमाइन्डको 'अल्फाफोल्ड ३' (AlphaFold 3) जस्ता अत्याधुनिक आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स मोडलहरूले जीवविज्ञान र औषधि निर्माणको क्षेत्रमा युगान्तकारी परिवर्तन ल्याएका छन्। मानव शरीरमा हुने प्रोटिन, डीएनए (DNA), आरएनए (RNA) र साना अणुहरूको आपसी अन्तरक्रिया र तिनको ३D संरचनालाई एआईले केही मिनेटमै सटीक रूपमा भविष्यवाणी गर्न थालेको छ। विगतमा एउटा मात्र प्रोटिनको संरचना प्रयोगशालामा बुझ्न वैज्ञानिकहरूलाई वर्षौँ लाग्ने गर्थ्यो, तर अब यो प्रविधिको प्रयोगबाट क्यान्सर, अल्झाइमर्स र नयाँ भाइरसहरूविरुद्ध प्रभावकारी औषधि तथा भ्याक्सिन छोटो समयमै डिजाइन गर्न सम्भव भएको छ।

३. गहिरो समुद्रमा अक्सिजन उत्पादन ('डार्क अक्सिजन' को खोज)

वैज्ञानिकहरूले प्रशान्त महासागरको झन्डै ४,००० मिटर गहिराइमा सूर्यको प्रकाशबिना नै अक्सिजन उत्पन्न भइरहेको अभूतपूर्व घटना पत्ता लगाएका छन्, जसलाई 'डार्क अक्सिजन' (Dark Oxygen) नाम दिइएको छ। अहिलेसम्म अक्सिजन बन्न सूर्यको प्रकाश र बिरुवाको प्रकाश-संश्लेषण (Photosynthesis) अनिवार्य मानिन्थ्यो। तर समुद्रको पिधमा रहेका बहु-धातुका गोलाहरू (Polymetallic Nodules) ले प्राकृतिक ब्याट्रीजस्तै काम गरी ०.९ भोल्टसम्मको विद्युतीय प्रवाह उत्पन्न गरेर समुद्री पानीलाई अक्सिजन र हाइड्रोजनमा विभाजन (Electrolysis) गरिरहेको पाइएको छ। यस खोजले पृथ्वीमा जीवनको सुरुवात कसरी भयो भन्ने अवधारणालाई नै नयाँ दिशा दिएको छ।

४. क्वान्टम कम्प्युटिङ र क्वान्टम सर्वोच्चता

परम्परागत कम्प्युटरले डाटा प्रशोधनका लागि 0 र 1 (Bits) को प्रयोग गर्छन् भने क्वान्टम कम्प्युटरले 'Qubits' को प्रयोग गर्छन्, जुन 'सुपरपोजिशन' र 'इन्टाङ्गलमेन्ट' को सिद्धान्त अनुसार एकैसाथ 0 र 1 दुवै अवस्थामा रहन सक्छन्। गुगल, आईबीएम र चिनियाँ अनुसन्धानकर्ताहरूका नयाँ क्वान्टम प्रोसेसरहरूले संसारका सबैभन्दा तीव्र सुपरकम्प्युटरलाई १०,००० वर्ष लाग्ने जटिल गणितीय हिसाबहरू केही सेकेन्डमै पूरा गरेर 'क्वान्टम सुपरमेसी' हासिल गरेका छन्। यस प्रविधिले साइबर सुरक्षा (Cryptography), नयाँ पदार्थहरूको खोजी र मौसमी ढाँचाको सटीक भविष्यवाणीमा नयाँ युगको सुरुवात गरेको छ।

५. जलवायु परिवर्तन र हिन्दुकुश-हिमालयको सङ्कट

ICIMOD लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन संस्थाहरूको हालैको प्रतिवेदन अनुसार जलवायु परिवर्तनका कारण हिन्दुकुश-हिमालय क्षेत्रका हिमालहरू विश्वव्यापी औसतभन्दा झन्डै दोब्बर गतिमा पग्लिरहेका छन्। सन् २०१० को दशकमा हिमनदी पग्लिने दर अघिल्लो दशकको तुलनामा ६५ प्रतिशतले बढेको छ। यसका कारण दक्षिण एशियाका १९ वटा प्रमुख नदी प्रणालीहरूमा निर्भर झन्डै २ अर्ब मानिसहरूको खानेपानी र कृषि सङ्कटमा पर्ने जोखिम बढेको छ भने नयाँ हिमतालहरू बन्ने र हिमनदी ताल विस्फोट (GLOF) भई तटीय क्षेत्रमा विनाशकारी बाढी आउने खतरा चरम बिन्दुमा पुगेको छ।

६. मानव अङ्ग र रगतमा माइक्रोप्लास्टिकको उपस्थिति

अत्याधुनिक मेडिकल अध्ययनहरूले वातावरणमा फालिएका प्लास्टिकका अति सूक्ष्म कणहरू (माइक्रोप्लास्टिक र नानोप्लास्टिक) मानव शरीरका आन्तरिक अङ्गहरूमा प्रवेश गरिसकेको पुष्टि गरेका छन्। श्वासप्रश्वास, पिउने पानी र खाद्य श्रृंखलाका माध्यमबाट छिरेका यी कणहरू मानव रगत, फोक्सो, गर्भाशय (Placenta) र मस्तिष्कको तन्तु (Brain Tissue) सम्म पुगेका छन्। हालैका अनुसन्धानले रक्तधमनीमा जमा भएका प्लाकमा माइक्रोप्लास्टिक भेटिएका बिरामीहरूमा मुटुको अट्याक (Heart Attack) र स्ट्रोकको जोखिम सामान्यभन्दा धेरै गुणा बढी हुने देखाएको छ, जसले प्लास्टिक प्रदूषणलाई गम्भीर स्वास्थ्य सङ्कटका रूपमा स्थापित गरेको छ।

७. एआई प्रविधिद्वारा वन्यजन्तुसँग संवादको प्रयास

'प्रोजेक्ट CETI' (Cetacean Translation Initiative) जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान परियोजनाहरूले एआई र मेसिन लर्निङको प्रयोग गरेर समुद्री जीव (विशेष गरी स्पर्म ह्वेल) र हात्तीहरूको आवाजको भाषा बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन्। ह्वेल माछाहरूले पानीमुनि निकाल्ने 'क्लिक' आवाजका हजारौँ घण्टाका रेकर्डिङहरूलाई 'लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडल' (LLM) मार्फत विश्लेषण गर्दा उनीहरूको आवाजमा आफ्नै व्याकरण, शब्दकोश र फरक-फरक समूह अनुसारको क्षेत्रीय बोली (Dialect) हुने गरेको पाइएको छ। वैज्ञानिकहरू अब निकट भविष्यमा मानिस र जनावरबीच दुईतर्फी संवाद सम्भव बनाउने दिशामा काम गरिरहेका छन्।

८. अन्तरिक्ष-आधारित सौर ऊर्जा (Space-based Solar Power)

क्यालिफोर्निया इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (Caltech) का वैज्ञानिकहरूले अन्तरिक्षमा सोलार प्यानल राखेर त्यहाँबाट उत्पादित ऊर्जालाई सूक्ष्मतरङ्ग (Microwaves) मार्फत सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा पठाउने MAPLE प्रविधिको सफल परीक्षण गरेका छन्। पृथ्वीमा मौसम, बादल र रातिको समयका कारण सोलार प्यानलले २४ सै घण्टा काम गर्न सक्दैनन्, तर अन्तरिक्षमा राखिएका प्यानलहरूमा सूर्यको प्रकाश निरन्तर पर्छ। यस प्रविधिले कुनै पनि कार्बन उत्सर्जन नगरी संसारको जुनसुकै दुर्गम कुनामा २४ सै घण्टा स्वच्छ र नवीकरणीय बिजुली पुर्‍याउने बाटो खोलेको छ।

९. जीन-एडिटिङ प्रविधि (CRISPR) र वंशानुगत रोगको स्थायी उपचार

वैज्ञानिकहरूले नोबेल पुरस्कार विजेता 'CRISPR-Cas9' जीन-एडिटिङ प्रविधिलाई प्रयोगशालाबाट सिधै बिरामीको उपचारमा सफलतापूर्वक प्रयोग गर्न थालेका छन्। अमेरिका र युरोपका औषधि नियामक निकायहरूले सिकल सेल एनिमिया (Sickle Cell Disease) र बिटा थालासेमिया जस्ता गम्भीर वंशानुगत रक्तविकारका लागि 'Casgevy' नामक CRISPR-आधारित थेरापीलाई स्वीकृति दिइसकेका छन्। यस प्रविधिमा बिरामीको स्टेम सेल (Stem Cells) निकालेर डीएनएको त्रुटिपूर्ण भागलाई 'आणविक कैँची' ले काटी सच्याइन्छ र पुनः शरीरमा प्रत्यारोपण गरिन्छ, जसले गर्दा यी असाध्य रोगहरू जीवनमा एकै पटकको उपचारबाट सधैँका लागि निको हुन्छन्।

१०. लिडार (LiDAR) प्रविधि र प्राचीन सभ्यताको आधुनिक खोज

हवाई जहाज वा ड्रोनमा 'लिडार' (LiDAR - Light Detection and Ranging) प्रविधि जडान गरी प्रतिसेकेन्ड लाखौँ लेजर किरणहरू जमिनमा पठाएर बाक्लो जंगलमुनि पुरिएका जमिनको त्रिमितीय (3D) नक्सा तयार पार्ने काम भइरहेको छ। यस प्रविधिको मद्दतले अमेजनका बाक्ला जंगलहरू र मध्य अमेरिकाका घनाजंगलमुनि हजारौँ वर्षदेखि पुरिएर रहेका माया सभ्यताका विशाल सहरहरू, सडक सञ्जाल र अपानो भ्याली (Ecuador) का विशाल प्राचीन नगरहरू पत्ता लागेका छन्। जंगल नफँडानीकनै पुरिएका पुराना संरचनाहरू पत्ता लाग्नाले मानव इतिहासका धेरै लुकेका पाटाहरू बाहिर आएका छन्।